De profeet en het proletariaat

Sinds de Iraanse revolutie van 1979 zijn er binnen links niet meer zoveel discussies geweest over 'islamitisch fundamentalisme' als na de aanslagen van 11 september. Peyman Jafari gaat in op de wortels en de tegenstellingen van 'fundamentalisme' en hoe links het beste hierop kan reageren.

Na de aanslagen van 11 september werd links met twee belangrijke uitdagingen geconfronteerd. Enerzijds besloten Bush en zijn bondgenoten Afghanistan en Irak aan te vallen. Anderzijds probeerden zij dit te rechtvaardigen door te spreken van een 'oorlog tussen beschavingen'. De vijand was de islam in het algemeen en het 'fundamentalisme' in het bijzonder. Het gevolg is een dramatische toename van islamofobie in het Westen. In deze internationale context heeft in Nederland de hetze tegen moslims de weg van extreem-rechts naar de gevestigde partijen afgelegd.

Links heeft de verantwoordelijkheid om de strijd tegen oorlog en racisme te combineren omdat beide elkaar versterken. Dit wordt echter soms bemoeilijkt door de houding van een deel van links tegenover de islam en 'fundamentalisme'. Ten eerste is er de verwarring tussen islam als de religie van bijna een-vijfde van de wereldbevolking en de politieke ideeën van een veel kleinere groep. Helaas leven ook binnen links de vooroordelen over moslims, waardoor de neiging bestaat achter elke moslim een 'fundamentalist' te zien. Ten tweede is voor sommigen 'fundamentalisme' gelijk aan fascisme en dus erger dan de politiek van Bush, of minstens even erg. In landen als Frankrijk, waar dit soort ideeën binnen links domineren, bleven de anti-oorlogsdemonstraties relatief klein. Het idee dat bijvoorbeeld Bush en de Taliban even erg waren verlamde anti-oorlogsactivisten.

Het gebrek van een duidelijke focus op het stoppen van de oorlog bemoeilijkte het mobiliseren van tienduizenden mensen. De angst voor 'fundamentalisme' lijkt soms een obstakel om duidelijk kant te kiezen tegen Bush, ook als het gaat om de bezetting van Irak, waar een deel van het verzet wordt geïnspireerd door religie. Deze angst houdt een deel van links ook af van praktische - in plaats van retorische - samenwerking met moslims in bijvoorbeeld campagnes tegen de oorlog of voor religieuze rechten, zoals het dragen van de hoofddoek.

Vooroordelen

Dit brengt een groot gevaar met zich mee. Veel moslims zijn geradicaliseerd door het lijden van de Palestijnen en de oorlog tegen Irak, maar ook door het racisme waarmee ze dagelijks geconfronteerd worden. Zij zijn op zoek naar ideeën en manieren om zich hiertegen te verzetten. Links mag deze mensen niet het gevoel geven dat het hun rechtvaardige woede geen plaats biedt.

Een van de effecten hiervan zou zelfs kunnen zijn dat 'fundamentalisten' zich als het enige alternatief kunnen presenteren voor moslims die in verzet willen komen.

Sommigen, zoals de leiding van de SP, laten dit liggen. Om electorale redenen willen zij de vooroordelen over moslims, ook in de eigen partij, niet bestrijden. Maar de verdeeldheid die dit soort ideeën zaait, zal links op lange termijn verzwakken tegenover het neoliberale offensief dat de SP terecht wil bestrijden.

Tegenover dit opportunisme staat het sektarisme van een ander deel van links. Voor hen geldt dat links vooral zuiver moet blijven en aanraking met andere ideeën moet vermijden. Ze beseffen niet dat de ideeën van mensen veranderen door de ervaring die ze zelf in strijd opdoen en niet door propaganda van de zuivere leer. Achter beide houdingen schuilt een verkeerd begrip over religie in het algemeen, de islam en 'fundamentalisme' als een politieke beweging.

Religie

De verwarring over islam en ‘fundamentalisme’ begint al bij het karakter van religie. Er is een bekende uitspraak van Marx, dat godsdienst 'opium van het volk' is. Meestal wordt die uitspraak verdraaid. Marx zei niet dat religie een complot is van de heersers om de massa passief te maken. Mensen zullen dan ook niet zomaar aan religieuze ideeën twijfelen door propaganda van seculiere ideeën. De vraag is immers waarom religieze propaganda van priesters, dominees, imams en rabijnen door grotere groepen geaccepteerd wordt. Wat bij Marx aan de uitspraak over opium vooraf gaat, is de sleutel: 'De religieuze ellende is tegelijk zowel de uitdrukking van de werkelijke ellende, als het protest tegen de werkelijke ellende. De religie is de verzuchting van het gekwelde schepsel, het hart in een harteloze wereld en de geest van geesteloze toestanden.'

Juist omdat seculiere socialisten het dubbele karakter van religie begrijpen, hebben ze een lange geschiedenis van gezamenlijke strijd met religieuze groepen binnen de arbeidersbeweging.

Islam en islamisme

Geen enkel heilig boek kan eeuwen achter elkaar mensen aanspreken als het niet verschillende boodschappen bevat voor individuen in verschillende omstandigheden. Dit geldt ook voor de koran. De islam verschilt in dit opzicht niet van andere religies. Voor elk reactionair citaat dat rechtse politici uit islamitische religieuze boeken vissen, is in het christendom een corresponderend citaat te vinden. En net als het christendom kan ook de islam armen en onderdrukten aanspreken door een beter leven te beloven voor wie de religieuze voorschriften volgt.

De islam heeft al eeuwen bestaan terwijl het 'fundamentalisme' als een van de interpretaties van de islam redelijk nieuw is. De vraag is dan ook hoe bepaalde interpretaties opkomen en dominant worden.

Islamisme (een beter woord voor 'fundamentalisme') als politieke beweging ontstond in de afgelopen twee eeuwen als een reactie tegen het imperialisme. Arabische leiders die de bevolking onderdrukten en uitbuitten gingen door het stof voor westerse militaire en economische macht. Volgens islamisten was dit het gevolg van een corrupte levenswijze. Daarom pleitten ze voor een terugkeer naar de 'ware' islam. Daarmee bedoelden ze niet de traditie van de afgelopen eeuwen, maar in feite een nieuwe samenleving die islamistische waarden combineert met de moderne technologie en wetenschap.

Daarmee geeft islamisme uiting aan de woede en frustraties die er onder veel moslims leven, maar geen oplossing voor de problemen die het imperialisme veroorzaakt. Voor islamisten is imperialisme immers een kwestie van westerse cultuur in plaats van de materiële uitbuiting die leidt tot oorlog en armoede. Daarom kunnen ze geen uitweg bieden uit de crisis die het Midden-Oosten in zijn greep houdt. Dit leidt ertoe dat er telkens sociale explosies zijn die eindigen in een teleurstelling van de arbeidersklasse.

Deze situatie leidt ook tot splitsingen binnen het islamisme. Sommigen kiezen voor gewapende strijd, terwijl anderen juist compromissen sluiten met de staat om islamitische wetgeving tot stand te brengen. De tegenstellingen van het islamisme wortelen in zijn sociale basis, namelijk de middenklasse. Met name de grote groep van ex-studenten die geen perspectief heeft om via een goede baan op te klimmen, voelt zich ertoe aangetrokken. De middenklasse probeert de lagere klassen en vooral de stedelijke armen te mobiliseren met een antikapitalistische en anti-imperialistische retoriek. Om te zorgen dat de woede van de armen zich niet richt tegen de economische belangen van de middenklasse en het principe van privé-eigendom benadrukken ze vooral culturele, nationale en politieke verandering.

Links en islamisme

Wat zou de houding van links moeten zijn tegenover dit soort bewegingen? We kunnen ze niet negeren of afschilderen als 'fascisme'. Islamisme is een uiting van verzet van onderdrukte groepen tegen het syteem. Dit verzet is ook in staat het imperialisme rake klappen toe te brengen, ook al biedt het geen oplossing. Maar islamisme is ook niet 'progressief' zoals een groot deel van links tijdens de Iraanse revolutie van 1979 dacht. Islamisme wil immers dit verzet combineren met een andere vorm van kapitalisme. Daarbij komen de reactionaire ideeën over bijvoorbeeld vrouwen en minderheden.

Het onvermogen van links om dit dubbele karakter te begrijpen, heeft in de afgelopen twintig jaar islamisme in de kaart gespeeld.

Voor die tijd steunde links de nationalisten omdat zij goede banden hadden met de Sovjet-Unie. Toen die nationalistische regimes voor het neoliberalisme kozen en de lokale bondgenoten van het imperialisme werden, raakte ook links in diskrediet. Grote groepen mensen begonnen nu te sympathiseren met het islamisme. Links beging weer een fout door tijdens de Iraanse revolutie in 1979 kritiekloos steun te geven aan Khomeini. Links liet na een onafhankelijke arbeidersbeweging te organiseren die samen met de islamisten tegen de Shah kon vechten, maar als het nodig was zelfstandig in actie kon komen. Na de contrarevolutie van Khomeini, sloeg links door naar de andere uiterste en werden de islamisten 'fascisten' tegen wie zelfs met de staat samengewerkt mocht worden.

Eenheid en discussie

Wat voor strategie zouden we nu moeten volgen? Ten eerste zou links er alles aan moeten doen om samen met moslims te vechten tegen neoliberalisme, oorlog en racisme. De meeste moslims zijn deel van de arbeidersklasse en hebben dezelfde belangen als niet-moslims. Vaak spelen ze een belangrijke rol, zoals in de anti-oorlogsbeweging. Ten tweede moeten we beseffen dat niet alle moslims islamisten zijn. Sommige moslims zullen islamisme zien als een uitweg voor hun problemen. Maar door hen als fascisten te bestempelen, zullen we ze niet kunnen overtuigen. De taak van links is om in de praktijk te laten zien dat het in staat is in het gevecht tegen die problemen het voortouw te nemen. Dat is de enige manier om islamisten de pas af te snijden.

Ten derde moeten we twee fouten voorkomen. We kunnen onze ideeën nooit als voorwaarde aan anderen stellen. De ideeën waarmee mensen in beweging komen, zijn het startpunt voor hun politieke ontwikkeling en niet het eindpunt. Samenwerking is een proces waarbij we van elkaar in de praktijk leren. Een andere fout zou zijn om tijdens die samenwerking onze politiek te verbergen en discussies over bijvoorbeeld vrouwenrechten of homoseksualiteit uit de weg te gaan.

De anti-oorlogsbeweging heeft duizenden moslims en niet-moslims samengebracht. Als we dezelfde coalitie weten te smeden in de strijd tegen neoliberalisme en racisme, is dat een versterking voor links.

Reageren?

Hoe stelt links Nederland zich op tegenover de Islam?

Een vraagstuk waar links sinds enkele jaren mee worstelt, is de vraag hoe het tegenover de Islam staat. Met betrekking tot discriminatie, kunnen we aansluiten bij de grondwet. Mensen zijn gelijk voor de wet ongeacht hun kleur, afkomst, godsdienst of geaardheid. Iets anders is of we moeten afzien van aanvallen op godsdienstige denkbeelden en praktijken.

Redeneren vanuit nationalisme

Vanuit een solidariteitsgevoel met de underdog hebben velen de neiging om grappen over imams onacceptabel te vinden, maar iedere grap over de paus of dominees te waarderen. Als we ons beperken tot de islam dan heerst de neiging om alles wat uit die hoek komt te vergoelijken. Er worden zelfs argumenten van stal gehaald dat de islam vroeger (ja vooral: vroeger) veel voor de wetenschap heeft betekend en dat deze godsdienst democratie en een soort socialisme voor ogen heeft. In zijn boek Tussen twee werelden. De roots van een vrijheidsstrijd schetst de Belgische voorman van de Arabisch Europese Liga (AEL), Dyab Abou Jahjah, zelfs een islamitische heilstaat zoals die ooit zou hebben bestaan. Dat doet denken aan de wensdromen die communisten hadden over de vroege Sovjet-Unie of de Volksrepubliek China. Zoals in die landen Stalin (voor anderen pas Chroetsjow) en Deng Xiaoping daarna het socialisme zouden hebben verkwanseld, zo hebben dat in het Arabische rijk de Ommayaden gedaan.

Een grote fout is geweest dat links zich beperkte in zijn kritiek het ‘reëel bestaande socialisme’. Vanuit het idee dat een aanval op die landen een steun aan het westers kapitalisme zou inhouden, hielden velen zich doof voor berichten over martelingen en terreur. Rechts spon hier garen bij omdat veel linksen inderdaad boter op hun hoofd hadden.

Uit de geschiedenis kunnen we nog meer leren. Nationalisme leidt tot ontaarding. Links heeft zich in het verleden wel verbonden gevoeld met IRA en ETA, maar dit zijn enge rechtse clubs gebleken. Hetzelfde gold voor de nationalistische strijd in Angola, Mozambique, Cambodja, Vietnam enz. De kolonialisten of imperialisten waren het land nog niet uit of de nieuwe regimes lieten hun sociale masker vallen. Dat we de strijd in die landen ondersteunden was niet verkeerd, maar kritiekloze steun is een andere zaak. Ook toen werd kritiek beschouwd als steun aan de vijand.

Zou links de AEL moeten steunen?

Met deze ervaringen in ons achterhoofd is het de vraag of we de AEL moeten ondersteunen. Deze organisatie is immers voorstander van een groot Arabisch rijk van Tanger tot Bagdad op grond van Arabisch nationalisme. De andere bewoners van dit gebied, zoals Berbers, zitten hier waarschijnlijk niet op te wachten. Uiteindelijk is de verspreiding van de Arabische taal in Noord-Afrika niets anders geweest dan de gewelddadige vestiging van islamitisch rijk. Het lijkt mij dat links op dit punt geen enkele boodschap aan de AEL heeft.

Nog vreemder is, dat mensen van de AEL die in Europa wonen, zich als Arabieren, sprekers van een gemeenschappelijke taal, beschouwen. Zou de AEL zich realiseren dat een dergelijke gedachte in Nederland en België voor de oorlog al populair is geweest bij rechts? Ook zij zagen in het spreken van een gemeenschappelijke taal een grond tot verregaande verwantschap, waartoe ook de Zuid-afrikaanse boeren behoorden. De bekendste woordvoerder van deze stroming was de historicus Geyl in zijn boek ‘De Nederlandse Stam’.

De meeste immigranten passen zich aan en worden binnen enkele generaties Europeaan. Wat daar mis mee is, ontgaat mij. Behalve als het als een degradatie wordt gezien. In tegenstelling tot het jodendom kent de islam geen overgang van de geloofsgemeenschap via de moeder, dus waarschijnlijk zal het gevoel te behoren tot een volk bij mensen van Marokkaanse afkomst verdwijnen. Temeer daar islamieten niet wettelijk worden uitgesloten van bepaalde beroepen, zoals de joden in middeleeuws Europa overkwam. Marokkanen en Turken zullen assimileren in gemeenschappen waar ze een bestaan opbouwen. Dat velen hun geloof behouden en in moskeeën het Arabisch de voertaal zal blijven, doet daar niets aan af. In katholieke kerken werd immers tot veertig jaar geleden de eredienst in het Latijn opgedragen.

Of mensen gedwongen moeten worden om te assimileren, is natuurlijk iets anders. Assimileren waaraan? Aan de taal? In de praktijk gebeurt dit op natuurlijke wijze. De eerste generatie werd hierheen gehaald omdat ze laaggeschoold waren; ze werden als koeien gekeurd en mochten niet volslagen imbeciel zijn, maar zeker niet te hooggeschoold. Het bedrijfsleven had mondige arbeiders genoeg. Hun nakomelingen gaan hier naar school en leren de taal over het algemeen goed.

Moeten ze dan assimileren aan lokale gebruiken? Moeten ze carnaval vieren, bushokjes slopen, eens in het jaar naar de kerk, de dag voor het huwelijk als volslagen idioten de cafés afstruinen? Als de AEL dit vreest, dan begrijp ik ze, maar daar gaat het natuurlijk niet om. Abou Jahjah en zijn club zijn bang dat ze hun roots uit het oog verliezen en de godsdienst verlaten.

Cultureel racisme bestaat niet

Er wordt al lang over gediscussieerd of er een volksaard bestaat. De marxist Jan Romein meende van wel, maar verklaarde deze uit materiële bestaansgronden. In Nederland zijn dat de strijd tegen het water die het leven van de bewoners beheerst en de overheersende rol van de handel in de econome. Nieuwe bewoners van dit gebied leveren hun bijdrage aan die volksaard, zoals ze die zelf ook weer opnemen. In Europa is door de verlichting een aantal bovennationale eigenschappen ontwikkeld. Te denken valt aan rede en individualisme, twee trekken die een rol speelden in de ontwikkeling van het kapitalisme maar ook door links worden omarmd. Veel mensen die naar Europa trokken, komen uit gebieden waar deze verlichtingsidealen nauwelijks bestaan. Het woord achterlijk is onaardig, maar dat die gebieden achterlopen is toch niet teveel gezegd? Het gebrek aan individualisme blijkt uit de besnijdenis. Niet alleen die van meisjes, maar ook de besnijdenis van jongens. Deze aantasting van de integriteit van een mensenlichaam vindt plaats voor de jongen zelf een beslissing kan nemen.

Ik vind dat een primitief gebruik. Ben ik daarom een racist? Volgens de aanhangers van de opvatting dat cultureel racisme bestaat waarschijnlijk wel. Voor mij blijft racisme een theorie waarbij mensen onveranderlijke kenmerken hebben die van een lagere orde zijn. In racistische opvattingen over ‘domme negers’ of ‘de wereldmacht nastrevende joden’ is het ondenkbaar dat negers of joden hun aard kunnen veranderen. Vanuit die gedachte kon men er toe komen slavernij of holocaust te rechtvaardigen. Bij het zogenaamde cultureel racisme is hier geen sprake van. Ik vind de cultuur van koppensnellende Papoea’s of harten uitsnijdende Maya-priesters lager dan de onze op de trap naar het rijk van de vrijheid. Tevens vind ik die Papoea of Maya als mens niet lager dan een Europeaan, onder andere omstandigheden zouden ze zulk gedrag niet vertonen. Daarom vind ik ook iemand die de islam achterlijk vindt niet racistisch. Deze persoon vergist zich door onwetendheid of xenofobie, maar dat is geen racisme.

Wel racistisch is het bestempelen van iemand tot bountie of house-negro. De geassimileerde Nederlander van Marokkaanse afkomst kan vanuit de AEL deze kwalificatie verwachten en Ayaan Hirsi Ali wordt in een brochure van de IS zo genoemd. Omdat zij zwart is en een islamitische achtergrond heeft. Mag een vroegere islamiet niet tekeer gaan tegen de islam? En iemand die zwart is moet zeker aan alle stereotiepen voldoen? Noem Hirsi Ali een rechtse trut, maar laat haar afkomst erbuiten.

Cultureel racisme bestaat niet en de opvatting dat het wel bestaat is een uitvloeisel van het cultuurrelativisme. Volgens de aanhangers van dit relativisme zijn alle culturen even waardevol en bestaan er geen hogere en lagere culturen. Op grond van gezond verstand, maar vooral mijn marxistische opvattingen is deze gedachte onhoudbaar. De cultuur die zich tijdens de ontwikkeling van het kapitalisme in Europa heeft ontwikkeld is van een andere en hogere orde dan de culturen die bestonden tijdens het feodalisme. Dat er geen eindstation is bereikt en strijd moet worden geleverd voor een verdere ontwikkeling doet daar niets aan af.

Het zal inmiddels wel duidelijk zijn dat ik niet veel opheb met het nationalisme of de islam (overigens moet ik ook niet veel van de opvattingen van christenen, joden en hindoes hebben). Dat wil niet zeggen dat links niet met de aanhangers van die religies kan samenwerken. Op bepaalde concrete punten kan een bondgenootschap zijn nut bewijzen, zoals in de strijd tegen discriminatie van mensen met een andere huidskleur dan de doorsnee Nederlander.

Bondgenootschap en kritiek

Binnen een bondgenootschap moet links niet bang zijn om de bondgenoten te bekritiseren. Daarmee halen we rechts de wind uit de zeilen, want dat heeft geprofiteerd van de houding bij veel linksen dat alles wat exotisch en multicultureel is daarom ook goed was.

Dat sommige Marokkaanse jongens een aantal buurten onveilig maken, moeten we niet vergoelijken omdat ze het moeilijk hebben. Anderen die het ook moeilijk hebben, gedragen zich immers wel normaal. Overigens heeft dit wangedrag niets met de islam te maken, want dezelfde klachten over Antilliaanse jongens en autochtone voetbalvandalen betreffen groepen met een christelijk culturele achtergrond. Gedrag van eikels moet gewoon worden veroordeeld evenals de leus bij demonstraties ‘Hamas, Hamas, alle joden aan het gas’. Linksen die dit gedrag niet veroordelen kunnen het wel vergeten als ze aansluiting bij gewone arbeiders, autochtoon of allochtoon, willen zoeken.

Reageren?

Racisme en islamofobie gaan hand in hand

Sjaak van der Velden betoogt dat kritiek op de Islam niet gezien mag worden als racistisch. Hij bestrijdt dat er zoiets bestaat als cultuur-racisme, en bepleit een uiterst kritische houding ten aanzien van groeperingen als het AEL. Maar hij negeert vrijwel geheel de context van het debat over islam en islamofobie. Daardoor miskent hij volslagen de racistische dynamiek waar het overgrote deel van de huidige islam-kritiek toe bijdraagt.

Context

Wat is die context? Grote groepen migranten uit landen waar de Islam de belangrijkste religie is, wonen tegenwoordig in Nederland. Deze migranten, Turken en vooral Marokkanen, botsen dag in dag uit op racistische muren. Ze vinden veel moeilijker werk, komen de discotheek niet in, worden door de politie grof behandeld en horen in de media slechts iets over henzelf als er een negatief verhaal verteld kan worden. Racisme is voor hen dagelijkse realiteit.

Vooral jonge Marokkanen hebben het helemaal gehàd met dat racisme. Zij zoeken een traditie, ideeën, symbolen om hun eigen waardigheid naar voren te brengen tegenover een maatschappij die hen buitensluit. Veel van hen komen dan terecht bij wat ze hebben meegekregen als culturele erfenis: (delen van) de Islam. We moeten dat dus allereerst zien als verdediging tegen racisme.

Wie de strijd tegen racisme wil steunen, begint dan ook beter níét met een aanval op datgene wat veel migranten hanteren om zich de boze racistische buitenwereld van het lijf te houden. Aanvallen op de Islam zijn om die reden – vanwege de context – onderdeel van een racistische hetze.

Van der Velden wil kunnen spreken over hogere en lagere culturen. Zijn voorbeelden echter gaan mank. Hij komt met het voorbeeld van de mensenoffers bij de Maya’s aan, en zegt: onze cultuur is beter. Mijn tegenvraag: wat is onze cultuur dan wel? De mensenoffers werden door en in opdracht van de heersers gebracht. Brengen onze heersers minder mensenoffers? Hoeveel slachtoffers vallen er door ziekte en honger doordat Westerse machthebbers regeringen in de Derde Wereld dwingen de schulden aan Westerse banken af te betalen? Hoeveel mensen offert Bush dagelijks in Irak aan de macht van de multinationals? In morele zin is de cultuur van de Maya-elite niets erger dan die van de huidige machthebbers. Alleen vanwege de groei van wetenschap, techniek en dus arbeidsproductiviteit tot veel meer in staat – ten kwade en ten goede. Alleen dat maakt de huidige maatschappij verder gevorderd dan die van de Maya’s.

Afzien van de context?

Maar terug naar de hoofdzaak: de context van het debat rond de Islam. Afzien van die context leidt bij Van de Velden tot bizarre resultaten. Zo is hij verbaasd over de sympathie voor de AEL bij delen van links. De AEL wil immers een groot Arabisch rijk? En dat is toch nationalisme, en dus gevaarlijk? Het zal best dat de AEL zoiets wil. Maar geloven we echt dat jonge Marokkanen dáárom lid worden van de AEL? Die organisatie is begonnen om de weerbaarheid van Marokkanen tegenover de politie in Antwerpen te organiseren – uit rechtstreekse antiracistische motieven dus. Dát is wat mensen aanspreekt in de AEL. En zolang links geen betere staat van dienst heeft in het organiseren van antiracistisch verzet, past linkse mensen enige terughoudendheid in hun kritiek op organisaties als de AEL.

Met kritiekloosheid heeft dat niets te maken. Peyman Jafari (op wiens stuk Sjaak van der Velden kennelijk reageert) noemt zeer expliciet de kritiekloze houding van bijvoorbeeld Iraans links tegenover Khomeini als grote fout. Ook Peyman zegt dat het nodig is om kritisch te zijn over opvattingen over vrouwenrechten en homorechten zoals die onder Islamitische groeperingen voorkomen – alleen moet die kritiek binnen een context van gezamenlijke strijd tegen racisme en imperialisme ingebracht worden, en niet los daarvan. En zowel Peyman als ik staan in een politieke traditie die nationale bevrijdingsstrijd wel ondersteunt, maar nooit kritiekloos. De bewegingen die Vietnam, Cuba etcetera van het Westers imperialisme bevrijdden, deden dat onder autoritaire leiding, de massa van arbeiders mocht mee doen maar vormde niet de spil. De uitkomst was dan ook hooguit een breuk met het westers imperialisme, maar nooit bevrijding in socialistische zin. Dat Van der Velden hier nog eens op wijst is vriendelijk, maar lichtelijk verkeerd geadresseerd.

Hoe het afzien van context van het huidige debat tot ontsporingen leidt blijkt uit Van der Velde’s opmerkingen over jongensbesnijdenis. Laten we afzien van het feit dat veel mensen deze ingreep ook op hygiënische gronden verdedigen. En laten we Van der Velden de volgende vraag stellen. Zou hij een discussie in de jaren dertig over jongensbesnijdenis bij joden, tegen de achtergrond van aanzwellend antisemitisme, een goed idee vinden? Of ziet hij dan ook dat dit vanwege context en timing koren op de molen zou zijn van de nazi’s?

Cultuur-racisme

Maar de Islam is toch een cultureel verschijnsel? Racisme gaat toch om aangeboren kenmerken? Hoe kan een aanval op aangeleerde kenmerken nu racistisch zijn, zal Van der Velden antwoorden. Enig historisch inzicht lijkt me hier nuttig. Racisme in zijn openlijke vorm (“jij bent minder vanwege je herkomst”) is na Auschwitz not done geworden. Maar het achterliggende idee is niet weg. Uiterst rechts hanteert tegenwoordig een gecodeerd racisme: mensen zijn niet “minder” maar “anders”, niet vanwege huidskleur maar vanwege “cultuur”. Die culturen houden we het best gescheiden, dus: Eigen Volk Eerst. Dat is de redenering van het moderne racisme – cultuur-racisme. Ook in Nederland heeft dit een grote vlucht genomen, vooral in het kielzog van Pim Fortuyn. Hij noemde de Islam “een achterlijke cultuur”, en voegde daar fijntjes aan toe: “een cultuur kun je niet verlaten.” Cultuur blijkt voor racisten dus net zo'n vastgelegd kenmerk te zijn als bijvoorbeeld huidskeur. De uitspraak dat er niet zoiets als cultureel racisme bestaat, lijkt me onhoudbaar.

Reageren?

Reageren kan door te mailen naar info@internationalesocialisten.org.
Een selectie uit de reacties zal geplaatst worden op onze website.